Yer şekillerinin oluşumunda dış kuvvetlerin etkilerinin neler olduğunu hiç merak ettiniz mi? Ya da bunların kaynağını nereden aldığını… Bunları öğrenmek için önce dış kuvvetlerin neler olduğunu öğrenmemiz gerekir. Yerküre üzerinde farklı yeryüzü şekilleri vardır. Vadiler, travertenler, mantar kayalar bunlardan sadece bir kaçı… Nasıl oluştuklarını merak ettiniz mi? Kimi akarsu faaliyetleri sonucunda, kimi rüzgâr faaliyetleri, kimi buzul faaliyetleri sonucunda. İşte yer şekillerinin oluşmasında dıştan etki eden bu faktörlere dış kuvvetler adını veriyoruz. Dış kuvvetler ve iç kuvvetler ayrı ayrı değil de birlikte etki ederek yer şekillerini oluşturmuşlardır. Şimdi birlikte yapılan bu faaliyetlere bakalım… Dış kuvvetler ve iç kuvvetler adeta bir görev dağılımı yapmış ve yer şekillerinin oluşmasını sağlamışlardır. (1)İç kuvvetler büyük dağlar, geniş ovalar ve volkanik şekiller gibi ana yer şekillerini meydana getirmiş ve daha sonra dış kuvvetlerin görevi başlamıştır. Dış kuvvetler, iç kuvvetlerin meydana getirdiği yer şekillerini aşındırarak yeni şekillerin meydana gelmesini sağlamıştır. (2) Dış kuvvetler sadece aşındırma görevini üstlenmemiştir. Aşındırmanın yanında taşıma ve biriktirme de dış kuvvetlerin yer şekillerini oluşturmadaki görevlerindendir. Dış kuvvetler akarsular, yer altı suları, dalga ve akıntılar, rüzgarlar ve buzullardan oluşmaktadır. Şimdi akarsuların oluşturduğu şekilleri inceleyelim. Önce akarsuyu tanıyalım… Akarsu, bir kaynaktan doğup, belli bir yatak içinde eğim yönünde akarak okyanusa, denize ya da göle ulaşan sulardır. Doğduğu yer akarsuyun kaynak kısmını oluşturur. Denize, okyanusa veya göle sularını boşalttığı yer akarsuyun ağzıdır. Akarsuyun kolları ile birlikte su topladığı alana akarsu havzası ismi verilir. Akarsular büyüklüklerine göre ırmak ya da nehir, çay, dere ve öz gibi isim alırlar.Akarsular aşındırma, taşıma ve biriktirme yolu ile birçok şekil meydana getirmiştir. Akarsu aşındırma şekilleri vadi, dev kazanı, plato, peneplen, menderes, peri bacası ve kırgıbayırdır. Bu şekiller iç kuvvetlerin daha önce oluşturduğu yüzey üzerine akarsuyun sonradan yerleşmesi ve aşındırma yapması ile oluşur. İlk aşındırma şeklimiz vadi, akarsuyun aktığı yatakta derine ve yana doğru yaptığı aşındırma faaliyetleri ile oluşur. Akarsuyun aşındırma gücü ve aktığı arazinin yapısına göre farklı vadi tipleri oluşur. Bunlar; 1-Kertik vadi 2-Asimetrik vadi 3-Geniş tabanlı vadi 4-Boğaz (yarma) vadi 5-Kanyon vadidir. Bunlardan kertik ya da çentik vadi V (ve) şeklinde oluşan vadilerdir. Akarsuyun genellikle kaynağına yakın kısımlarında oluşurlar. Asimetrik vadiler bir tarafı dirençli diğer tarafı dirençsiz kayaçlardan oluşan ve dirençsiz kesimi daha fazla aşınan vadilerdir. Geniş tabanlı vadiler akarsuyun aktığı yatağın eğiminin azaldığı yerlerde oluşur. Boğaz vadiler U şeklindeki vadilerdir. Akarsuların dağları derine yarması ile oluşurlar. Kanyon vadiler ise basamaklar halinde bir görünüme sahiptir çünkü zemin farklı dirençlikteki malzemelerden oluşmuştur.Diğer aşındırma şekilleri; dev kazanı, menderes, peri bacası ve kırgıbayır plato ve peneplendir. Bunlardan (1)dev kazanı yüksek bir yerden dökülen akarsuyun düştüğü yerde çarpma gücünün yaptığı aşındırma ile oluşturduğu derin çukurluktur. (2) Menderesler akarsuyun eğimin azaldığı yerde S (se) çizerek akmasıdır. Bu olay sırasında akarsu hem aşındırma hemde biriktirme yapar.(3) Ülkemiz de ürgüpçevresinde güzel örneklerini gördüğümüz peri bacaları akarsular ve selinti sularının ortak eseridir. (4) Kırgıbayır ise akarsulardan çok sel ve selinti sularının etkisi sonucunda ortaya çıkar. Kurak ve yarı kurak iklim bölgelerinde bitki örtüsünün olmadığı çıplak yamaçlarda oluşur.

······ kişi bunu beğendi.   ······ kez gösterildi.

qr
Gömülü kod
EBA
Yorumlar

Yorum yapabilmek için giriş yapmış olmanız gerekmektedir

Bekleyiniz