Diğer dış kuvvetlerin yer şekilleri üzerindeki etkilerini inceleyelim… Rüzgâr, buzul, karstlaşma ve dalga da yeryüzünü şekillendiren dış kuvvetler arasında yer alır. (1) Rüzgârlar kuvvetli şekilde eserken çarptığı yerlerden parçacıklar kopartır. Hızının azaldığı yerde ise taşıdığı bu parçacıkları bırakır ve biriktirir. Rüzgârların yapmış olduğu her iki faaliyette yeni bir yer şeklinin oluşmasını sağlar. Yani rüzgârda akarsu gibi aşındırma ve biriktirme faaliyeti yapar. (2) Rüzgârların biriktirme faaliyeti sonucunda yani bünyesindeki kum, çakıl ve daha küçük unsurları taşımaya gücünün yetmediği yerlerde biriktirmesi ile lös, kumul ve barkanlar oluşur. Lös rüzgârın taşıdığı ince malzemelerin birikmesinden oluşan topraklardır. Barkanlar ise ay’ın hilâl biçimindeki haline benzeyen kumlardır. Ayrıca rüzgarlar esme yönüne dik enine kumulları, esme yönü hizasında da boyuna kumulları oluştutur. Rüzgârın aşındırma şekillerine gelince… Rüzgârın aşındırma şekilleri mantar kaya, şahit kaya, yardang ve tafonidir. Bunlardan mantar kaya; rüzgârın yerden süpürerek taşıdığı kum ve çakılların, kayaçların dirençsiz olan kısımlarına çarpması sonucu aşındırma yapması ile oluşur. Şekli mantara benzediğinden mantar kaya ismi verilmiştir. Şahit kayalar ise kurak bölgelerde yer alan ve farklı dirençteki kayaçlardan oluşan yeryüzü şekillerinin direnci daha az olan kısımlarının rüzgâr tarafından aşındırılması ile meydana gelir. Şahit kaya denmesinin nedeni ise çok yüksek olup tek başlarına dik bir şekilde durmalarından dolayıdır. Yardanglar da dirençli ve dirençsiz tabakalardan oluşur ve dirençsiz kısımlar rüzgâr tarafından aşındırılır. Tafonilere gelince, kayaların dış kuvvetlerin etkisiyle çözünen kısımlarının rüzgâr tarafından aşındırılıp süpürülmesi ve kayaların yüzeyinde oyuklar oluşması ile meydana gelirler. Sizde rüzgarların hangi bölgelerde daha etkili olduğunu araştırın. Yeryüzü şekillerinin oluşumunda rüzgârın etkisini öğrendik. Şimdi de buzulların oluşturduğu yer şekillerini öğrenelim. Buzullarda diğer unsurlar gibi hem aşındırma hem de biriktirme faaliyeti yaparlar. Buzul biriktirmesi ile morenler ve sander düzlükleri oluşan yer şekilleri arasındadır. Morenler yani buzul taşları; buzulların zemin üzerindeki hareketi sırasında altında ve önünde sürüklediği çeşitli boyutlardaki materyalleri biriktirmesi ile oluşan depolardır. Sander düzlüğü ise buzulların erime bölgelerinden kaynağını alan akarsuların morenleri taşıması sonucu ova biçiminde oluşan düzlüklerdir. Buzullar belli bir kalınlığa eriştiği zaman yer çekiminin etkisi ile hareket etmeye başlar ve üzerinde hareket ettiği zemini adeta törpüler. Bu olay sonucunda da aşındırma şekilleri meydana gelir. Buzul alanlarında inceleme yapan bir araştırmacı “Bildiğimiz akarsu vadisi üzerine yerleşen buzullar tekneye benzeyen yeryüzü şekilleri oluşturmuş, çok ilginç olan bu şekli sadece burada görebiliyoruz” diyor. Evet buzul vadileri araştırmacının da dediği gibi eski bir akarsu vadisi üzerine yerleşen buzulların aşındırma yapması sonucu meydana gelir. Hörgüç kayalar buzul alanlarında oluşan diğer ilginç yeryüzü şeklidir. Buzullar hareket ederken geçtikleri yerde bulunan ve farklı dirençlere sahip kayaçları aşındırarak hörgüç kayaları oluşturur. Bunlar küçük kaya tepelerden ibarettir. Sirkler ise buzulların hareketi sırasında yine aşındırma ile oluşmuş olan çukurluklardır. Bu çukurlara su dolması ile sirk gölleri oluşur.

······ kişi bunu beğendi.   ······ kez gösterildi.

qr
Gömülü kod
EBA
Yorumlar

    Yorum yapabilmek için giriş yapmış olmanız gerekmektedir

    Bekleyiniz